Zachowek

W skrócie: Zachowek pomaga, gdy najbliższa rodzina została pominięta w testamencie. To roszczenie pieniężne, które przysługuje najbliższym krewnym spadkodawcy: zstępnym, małżonkowi i rodzicom. Wysokość to 1/2 udziału spadkowego (lub 2/3 dla małoletnich i osób trwale niezdolnych do pracy). Termin na dochodzenie: 5 lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego). W praktyce: jeśli rodzic w testamencie zapisał dom jednemu dziecku, drugie dziecko może żądać od niego zapłaty. Po nowelizacjach z 2023 r. prawo zachowku obejmuje także roszczenia wobec fundacji rodzinnej (art. 1000 § 4-7 Kodeksu cywilnego), a sąd może obniżyć zachowek lub rozłożyć go na raty (art. 997¹ Kodeksu cywilnego).

Kiedy warto zwrócić się o pomoc w sprawie zachowku

Najczęściej zgłaszają się osoby w trzech sytuacjach:

• Rodzic pozostawił testament, w którym cały majątek przypisał jednemu dziecku, partnerowi z drugiego związku albo osobie spoza rodziny. Pozostałe dzieci czują, że zostały pominięte niezasłużenie i nie wiedzą, czy mają jakiekolwiek prawa do spadku.
• Zmarły za życia darował dom, mieszkanie albo firmę jednemu z bliskich. Po jego śmierci pozostali nie wiedzą, czy darowizna sprzed dziesięciu lat ma jeszcze znaczenie i czy mogą jeszcze cokolwiek otrzymać.
• Klient otrzymał wezwanie do zapłaty zachowku od rodzeństwa lub innej osoby uprawnionej i nie wie, jak ocenić wysokość roszczenia, czy je negocjować, czy podważać.

Sprawy o zachowek łączą trudność prawną z trudnością emocjonalną. Po jednej stronie jest osoba pominięta przez najbliższego krewnego, po drugiej brat lub siostra, których nagle dotyka roszczenie pieniężne. Nasza Kancelaria zajmuje się zachowkiem z obu perspektyw: pomagamy zarówno dochodzić zachowku, jak i bronić się przed roszczeniem.

W czym pomagamy w sprawach o zachowek

W naszej Kancelarii Adwokackiej, którą prowadzi adwokat Joanna Jakubowska-Zawada (wpis na listę adwokatów: RZE/Adw/581, Okręgowa Rada Adwokacka w Rzeszowie), zakres prowadzonych spraw o zachowek obejmuje:

• Analizę dokumentów spadkowych i wstępną ocenę wartości zachowku (testament, akty stanu cywilnego, wykaz darowizn, fundusz fundacji rodzinnej).
• Doradztwo w planowaniu spadkowym: testament z wydziedziczeniem, umowa o zrzeczenie się dziedziczenia lub samego zachowku (art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego, instytucja z 2023 r.), struktura fundacji rodzinnej z zachowaniem 10-letniego okresu.
• Wezwanie do zapłaty i negocjacje pozasądowe w imieniu osoby uprawnionej do zachowku.
• Pozew o zachowek i reprezentację w sądzie (sąd rejonowy do 100 000 zł, sąd okręgowy powyżej), prowadzenie postępowania dowodowego, w razie potrzeby skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.
• Obronę osoby pozwanej o zachowek: zarzut przedawnienia, art. 5 Kodeksu cywilnego (nadużycie prawa), art. 997¹ Kodeksu cywilnego (rozłożenie na raty), powództwo wzajemne o niegodność dziedziczenia.
• Sprawy z udziałem fundacji rodzinnej: roszczenia wobec fundacji (art. 1000 § 4-7 Kodeksu cywilnego), zaliczanie świadczeń beneficjenta na poczet jego zachowku.
• Mediację w sporach rodzinnych o spadek, gdy ugoda jest możliwa.

Prowadzimy sprawy o zachowek w Rzeszowie i okolicach oraz, w trybie zdalnym, w całej Polsce.

Jak wygląda współpraca krok po kroku

Twoja sprawa wymaga konsultacji? Napisz adwokat@jakubowskazawada.com lub zadzwoń +48 17 888 60 09.

---

Pełny przewodnik prawny: zachowek w polskim prawie

Komu przysługuje zachowek

Ustawa wymienia konkretne osoby uprawnione do zachowku i tej listy nie można rozszerzyć (art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego). Należą do niej wyłącznie:

• Zstępni spadkodawcy: dzieci, wnuki, prawnuki (także przysposobione i pozamałżeńskie),
• Małżonek spadkodawcy (pod warunkiem ważnego małżeństwa w chwili śmierci),
• Rodzice spadkodawcy: tylko wtedy, gdy spadkodawca nie miał zstępnych.

Obowiązuje zasada „byliby powołani do spadku z ustawy". Jeśli zstępni żyją, rodzice spadkodawcy nie mają prawa do zachowku, ponieważ nie dziedziczyliby z ustawy.

Przykład: Zmarł Jan, zostawił żonę i dwoje dzieci. Zachowek mogą żądać żona i dzieci. Rodzice Jana, mimo że pominięci w testamencie, prawa do zachowku nie mają. Inaczej w przypadku Anny, która zmarła bezdzietna i niezamężna: tu zachowek mogą dochodzić jej rodzice.

#### Sytuacje szczególne

• Pasierbowie: prawa do zachowku nie mają (chyba że zostali przysposobieni). Krąg uprawnionych nie rozciąga się na powinowactwo.
• Konkubent / partner życiowy: prawa do zachowku nie ma (nie jest małżonkiem). Może być wyłącznie spadkobiercą testamentowym lub obdarowanym.
• Wnuki: mają prawo do zachowku, gdy ich rodzic (zstępny spadkodawcy) nie żyje, odrzucił spadek, został wydziedziczony lub uznany za niegodnego dziedziczenia (art. 1011 Kodeksu cywilnego).
• Małżonek w separacji (art. 940 § 2 Kodeksu cywilnego) lub wyłączony z dziedziczenia (art. 940 § 1 Kodeksu cywilnego): prawo do zachowku traci.
• Były małżonek po prawomocnym rozwodzie: prawa do zachowku nie ma.

Ile wynosi zachowek

Wysokość zachowku to ułamek udziału spadkowego, jaki przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym:

• 1/2 udziału spadkowego w sytuacji standardowej (uprawniony pełnoletni i zdolny do pracy),
• 2/3 udziału spadkowego, gdy uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy.

O statusie „małoletni" decyduje wiek na chwilę otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy). „Trwała niezdolność do pracy" wymaga zwykle orzeczenia organu rentowego lub sądu i może zostać stwierdzona także w toku procesu o zachowek.

#### Jak liczy się podstawę zachowku

Podstawą obliczenia zachowku jest tzw. substrat zachowku, czyli kwota wyjściowa, od której liczy się procent. To wartość spadku po odjęciu długów, powiększona o darowizny doliczone (art. 993-994 Kodeksu cywilnego), a od 22 maja 2023 r. także o fundusz założycielski fundacji rodzinnej (art. 994¹ Kodeksu cywilnego). Wartość darowizn ustala się według ich stanu z chwili dokonania, lecz według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 Kodeksu cywilnego).

#### Przykład: zachowek po rodzicach

Ojciec, wdowiec, zostawia dwoje pełnoletnich dzieci: Adama i Bartka. W testamencie cały majątek (substrat 600 000 zł) zapisuje Adamowi. Bartek nie został wydziedziczony. Bartek otrzymałby z ustawy 1/2 majątku, czyli 300 000 zł. Zachowek wynosi połowę tej kwoty: 150 000 zł.

Inny przykład: Matka, wdowa, zostawia dwoje dzieci: 12-letnią Hanię i pełnoletniego brata Karola. Zapisuje wszystko Karolowi (substrat 600 000 zł). Hania jako małoletnia ma prawo do zachowku w wysokości 2/3 udziału spadkowego: 1/2 × 2/3 × 600 000 zł = 200 000 zł.

Kiedy zachowek nie przysługuje

Prawo do zachowku traci osoba, która została wydziedziczona w testamencie lub uznana za niegodną dziedziczenia przez sąd. Te dwie instytucje robią to samo (pozbawiają zachowku), ale działają na innych zasadach: wydziedziczenie wpisuje się w testament, niegodność stwierdza sąd po śmierci spadkodawcy.

#### Wydziedziczenie (art. 1008 Kodeksu cywilnego)

Wydziedziczyć można zstępnego, małżonka lub wstępnego (rodzica, dziadka), jeżeli:

1. wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępują w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścili się wobec spadkodawcy lub osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełniają wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. brak kontaktu, brak opieki, porzucenie chorego rodzica).

Wydziedziczenie wymaga wskazania konkretnej przyczyny w testamencie (art. 1009 Kodeksu cywilnego). Sama formuła „wydziedziczam syna" bez uzasadnienia jest nieskuteczna. Spadkodawca może też przebaczyć osobie po sporządzeniu testamentu (art. 1010 Kodeksu cywilnego), co czyni wydziedziczenie bezskutecznym.

#### Niegodność dziedziczenia (art. 928 Kodeksu cywilnego, rozszerzony od 15 listopada 2023 r.)

Niegodność stwierdza sąd na żądanie zainteresowanego, po śmierci spadkodawcy. Od listopada 2023 r. lista przesłanek została rozszerzona o dwa nowe punkty:

• uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego określonego w orzeczeniu, ugodzie lub umowie (pkt 4),
• uporczywe uchylanie się od pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającej z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego lub małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy (pkt 5).

To istotna zmiana. Wcześniej rodzic, którego dziecko porzuciło na starość, musiał sporządzić testament z wydziedziczeniem. Po nowelizacji rodzeństwo lub inna uprawniona osoba może po jego śmierci wystąpić do sądu o uznanie niegodności takiego dziecka, bez konieczności wcześniejszego testamentu.

#### Zrzeczenie się zachowku (art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego, nowość od 22 maja 2023 r.)

Druga ważna zmiana z 2023 r.: można zrzec się wyłącznie prawa do zachowku w drodze umowy ze spadkodawcą zawartej w formie aktu notarialnego. Zrzekający się zachowuje status spadkobiercy ustawowego (może dziedziczyć), traci jedynie prawo do żądania zachowku. Instrument szczególnie użyteczny przy planowaniu sukcesji rodzinnych firm i fundacji rodzinnych.

Jak dochodzić zachowku

Postępowanie w sprawie zachowku przebiega zwykle w trzech etapach:

1. Wezwanie do zapłaty. Pisemne, listem poleconym za zwrotnym potwierdzeniem odbioru, z wyliczeniem kwoty i terminem (zazwyczaj 14-30 dni). Pełni dwie funkcje: próby polubownej i dowodu próby pozasądowego rozwiązania.
2. Mediacja. Opcjonalna, ale często skuteczna. Wynagrodzenie mediatora w sprawach majątkowych: 1% wartości przedmiotu sporu, nie mniej niż 150 zł i nie więcej niż 2000 zł.
3. Pozew o zachowek. Składany do sądu właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Sąd rejonowy rozpoznaje sprawy do 100 000 zł, sąd okręgowy powyżej.

#### Termin: 5 lat od ogłoszenia testamentu

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego). Roszczenie o uzupełnienie zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się 5 lat od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego). Identyczny termin dotyczy roszczeń wobec fundacji rodzinnej (art. 1007 § 3-4 Kodeksu cywilnego).

#### Koszty postępowania

Opłata sądowa od pozwu o zachowek to 5% wartości przedmiotu sporu, nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 200 000 zł. Dla wartości 150 000 zł opłata wynosi 7 500 zł, dla 500 000 zł: 25 000 zł. Do tego dochodzi zaliczka na biegłego (najczęściej rzeczoznawca majątkowy do wyceny nieruchomości): orientacyjnie 1 500-4 000 zł oraz koszty zastępstwa procesowego pełnomocnika.

W sprawach o zachowek prowadzonych w sądzie okręgowym w Rzeszowie czas trwania I instancji wynosi orientacyjnie 9-15 miesięcy. W razie apelacji proces wydłuża się o kolejne 6-12 miesięcy.

Zachowek a darowizny: znaczenie ostatnich 10 lat

Do podstawy obliczenia zachowku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę. Reguła nie jest jednak jednolita:

• Darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku (np. dzieci, małżonka): doliczane bez ograniczenia czasowego, nawet sprzed 30 lat,
• Darowizny na rzecz osób trzecich (np. sąsiada, fundacji nieuprawnionej): doliczane tylko jeśli dokonano ich w ostatnich 10 latach przed śmiercią spadkodawcy (art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego).

Uchwała Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24 ostatecznie potwierdziła tę interpretację: 10-letnie ograniczenie dotyczy wyłącznie darowizn na rzecz osób, które nie dziedziczą.

#### Co to oznacza w praktyce

Rodzic, który chce „obejść" zachowek poprzez przekazanie domu jednemu z dzieci za życia, celu nie osiągnie. Darowizna zostanie doliczona do podstawy zachowku przez całe życie. Jedyną skuteczną drogą jest zrzeczenie się zachowku przez konkretne dziecko (akt notarialny, art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego) lub planowanie z udziałem fundacji rodzinnej z zachowaniem 10-letniego okresu.

Strategie dla osoby pozwanej o zachowek

Osoba pozwana o zachowek ma kilka możliwości obrony lub złagodzenia roszczenia.

Nowy instrument z 2023 r. (art. 997¹ Kodeksu cywilnego). Zobowiązany może żądać:

• odroczenia terminu płatności,
• rozłożenia na raty,
• w wyjątkowych przypadkach: obniżenia kwoty zachowku.

Sąd ocenia sytuację finansową i osobistą obu stron. To wyraźnie szersza droga niż dotychczasowy art. 5 Kodeksu cywilnego.

Nadużycie prawa (art. 5 Kodeksu cywilnego). Sąd Najwyższy w wyroku z 25 kwietnia 2024 r., II CSKP 2195/22 podkreślił, że obniżenie zachowku na podstawie art. 5 Kodeksu cywilnego jest możliwe tylko w razie rażącego nadużycia prawa: gdy uprawniony znęcał się nad spadkodawcą, zerwał kontakt na wiele lat z własnej woli lub jest zamożny, a zobowiązany w trudnej sytuacji życiowej.

Pozostałe linie obrony:

• zarzut przedawnienia (5 lat),
• wykazanie, że uprawniony otrzymał świadczenia za życia spadkodawcy (zaliczane na zachowek, art. 996 Kodeksu cywilnego),
• zaliczenie kosztów wychowania i wykształcenia przekraczających przeciętną miarę (art. 997 § 1 Kodeksu cywilnego),
• powództwo wzajemne o niegodność dziedziczenia (przy istnieniu nowych przesłanek z 2023 r.).

W naszej praktyce dobre rozliczenie zachowku częściej kończy się ugodą niż wyrokiem. Strony zwykle wolą ustalić raty albo wartość rzeczową (np. spłatę za udział w nieruchomości) niż czekać dwa lata na sąd i pokrywać koszty biegłych. Najważniejsze jest pierwsze pisemne wezwanie. Jego ton i merytoryka decydują, czy druga strona usiądzie do rozmowy.

Fundacja rodzinna a zachowek

Wprowadzona ustawą z 26 stycznia 2023 r. fundacja rodzinna stała się popularnym narzędziem planowania sukcesji. Nie chroni jednak całkowicie przed zachowkiem. W określonych sytuacjach uprawniony może wystąpić z roszczeniem także wobec fundacji.

Zasady są następujące:

| Sytuacja fundacji | Skutek dla zachowku | |---|---| | Założona ponad 10 lat przed śmiercią fundatora i nie jest spadkobiercą | Fundusz nie wlicza się do podstawy zachowku | | Założona w ostatnich 10 latach życia fundatora | Fundusz wlicza się do podstawy | | Powołana w testamencie jako spadkobierca | Fundusz wlicza się bezterminowo |

Pozew o zachowek można skierować bezpośrednio przeciwko fundacji rodzinnej (art. 1000 § 4-7 Kodeksu cywilnego), z tym że fundacja odpowiada tylko do wartości funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę. Świadczenia, które beneficjent otrzymał z fundacji, zaliczają się natomiast na poczet jego własnego zachowku.

Postanowienie Sądu Najwyższego z 28 października 2025 r., I CSK 1135/24 potwierdziło, że obdarowanie fundacji rodzinnej nie ułatwia pozwanej fundacji kwestionowania roszczeń uprawnionych. Fundacje są traktowane na równi z innymi obdarowanymi.

Najczęściej zadawane pytania