Publikacje
Oryginalne rozwiązania

Kancelaria Adwokacka vs Spółka Komandytowa

Kancelaria Adwokacka w formie spółki komandytowej

Wprowadzenie

Prawo polskie nie zakazuje świadczenia usług prawnych sensu largissimo przez podmioty inne niż przedstawiciele wolnych zawodów prawniczych. Jednakże pojęcie “spółki świadczącej pomoc prawną” nie powinno być utożsamiane z pojęciem “spółka adwokatów” w sensie Prawa o adwokaturze. Każda spółka adwokacka jest spółką prawniczą, lecz nie każda spółka świadcząca pomoc prawną to spółka adwokatów czy też radców prawnych((M. Kożuch, Znowelizowane ustawy: prawo o adwokaturze i ustawa o radcach prawnych w świetle prawa europejskiego i układu stowarzyszeniowego., Radca Prawny 1998/5, s. 2)).

Z art. 4a Prawa o adwokaturze wynika, że z dopuszczalnych form wykonywania zawodu adwokata wyłączno spółkę z o.o. i spółkę akcyjną. W prawie zatem polskim niedozwolone jest wykonywanie zawodu adwokata w formie spółki kapitałowej. Jest to zrozumiałe ze względu na brak osobistej odpowiedzialności wspólników tego rodzaju spółek, co koliduje z istotą wolnego zawodu((J. Trela, Komentarz do art. 4(a) ustawy – Prawo o adwokaturze, SIP LEX 2015)). De lege lata adwokaci nie mogą tworzyć spółek kapitałowych zajmujących się świadczeniem pomocy prawnej, o ile w ramach takiej spółki mieliby być czynni zawodowo((B. Sołtys, Bariery rozwoju osobowych spółek wielodyscyplinarnych z udziałem regulowanych zawodów prawniczych, Rejent-WS 2014/12, s.234-263)).

Adwokat prowadząc osobiście kancelarią indywidualizuje ją w obrocie jak też nadaje kierunek jej aktywności. W taki sposób przez indywidualną, osobistą działalność prawnik buduje swą klientelę((M. Szydło, Osoby wykonujące wolne zawody prawnicze jako przedsiębiorcy, PS 2004/2 s. 17)). (Uwagi te w pełni odnoszą się i do spółek prawniczych w myśl Prawa o adwokaturze, uzasadniają też wyłączenia świadczenia pomocy prawnej w ramach spółek kapitałowych.

Wobec tego, że spółka kapitałowa nie może prowadzić obsługi prawnej przedsiębiorcy, nie może też w jego imieniu udzielić pełnomocnictwa((Por. post. SA w Katowicach z 25 VIII 2004 r. I ACa 1485/03, LEX nr 193584)). Słowa “kancelaria prawna” w firmie spółki kapitałowej mogą wprowadzać w błąd, sugerując, że przedmiotem przedsiębiorstwa jest świadczenie pomocy prawnej przez adwokatów albo radców prawnych((Por. post. SN z 28 II 2008 r. III CSK 245/07)).

Czy adwokat może prowadzić kilka kancelarii lub założyć kilka spółek osobowych dla prowadzenia praktyki? Ocena winna być negatywna, bowiem prawnik powinien występować pod jedną w firmą, w ramach jednego podmiotu. Niedozwolone jest przyjmowanie spraw poza kancelarią czy spółką. Dopuszczalne jest jednak powoływanie oddziałów pod warunkiem świadczenia w nich pomocy prawnej przez adwokata lub radcę prawnego((M. Gawryluk, Komentarz do art. 4(a) ustawy – Prawo o adwokaturze, Lexis Nexis – SIP LEX 2012)).

Pełen zakaz łączenia działalności prawnika z innym zajęciem zarobkowym skierowany jest, zdaniem B. Sołtysa((Bariery rozwoju osobowych spółek wielodyscyplinarnych z udziałem regulowanych zawodów prawniczych, Rejent-WS 2014/12, s.234-263)), jedynie do spółek prawniczych. Jednakże uważam, że zasadna jest tu analogia rozciągająca tego rodzaju zakaz na zespoły adwokackie czy kancelarie indywidualne.

Spółka komandytowa adwokatów

Kluczowy dla omawianej tu problematyki jest art. 4(a) Prawa o adwokaturze. Określa on formy wykonywania przez adwokata swego zawodu oraz stanowi, że jedynym przedmiotem działalności wskazanych w nim spółek jest świadczenie pomocy prawnej((J. Trela, Komentarz, op. cit)). Katalog form wykonywania zawodu adwokata przewidziany w art. 4(a) ma charakter numerus clausus((M. Gawryluk, Komentarz op.cit)).

W tymże artykule wskazano trzy zasadnicze grupy form wykonywania zawodu:

1) kancelarię adwokacką (praktykę indywidualną),

2) zespół adwokacki (obecnie ta forma organizacji ma niewielkie znaczenie)

3) spółkę cywilną, która ze względu na swój charakter może nadawać się do prowadzenia niewielkich kancelarii kilku prawników, lecz przy większej skali działalności może okazać się kłopotliwa

4). spółki osobowe określone przez Kodeks spółek handlowych((Tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm., dalej; KSH)), w szczególności spółkę komandytową.

Charakter prawny spółki komandytowej, znanej przecież Kodeksowi Handlowemu, nie uległ istotnej zmianie po wejściu w życie KSH. Spółka komandytowa to spółka osobowa, prowadząca przedsiębiorstwo pod własną firmą. Zasadniczą różnicą w stosunku do spółki jawnej jest istnienie wspólników dwóch rodzajów. Komplementariusz odpowiada jak wspólnik spółki jawnej, zaś komandytariusz jedynie do wysokości sumy komandytowej. Jednak trzeba też pamiętać, że nowością w regulacji spółki komandytowej w KSH jest bardziej “kapitałowe” określenie pozycji prawnej komandytariusza występującego jako inwestor pasywny (prawo rozporządzania udziałem – art. 122 w zw. z art. 10 KSH) oraz unormowanie wkładów komandytariuszy w sposób podobny do regulacji o ochronie kapitału w spółce z o.o.((A. Szumański [w:] W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, Warszawa 2014, s. 101))

Zasadniczy dla utworzenia spółki i jej dalszego funkcjonowania jest wymóg, by komplementariuszami byli jedynie adwokaci, radcowie prawni, doradcy podatkowi bądź prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę w Polsce. Wspólnikami osobowych spółek multidyscyplinarnych nie mogą być osoby prawne czy spółki osobowe, w tym i spółki prawnicze w myśl Prawa o adwokaturze czy ustawy o radcach prawnych((B. Sołtys, Bariery… op.cit)). Odpowiedzialność komplementariuszy w spółce adwokackiej jest nieograniczona, podobnie jak w modelowej spółce komandytowej.

Ustawodawca polski stara się w ramach prawniczej spółki komandytowej i komandytowo akcyjnej znaleźć rozwiązanie kompromisowe, pozwalające na łączenie działań gospodarczych dwóch różnych grup osób (wykwalifikowanych specjalistów – adwokatów, radców itp. z jednej, a posiadaczy kapitału chcących być inwestorami pasywnymi z drugiej strony) tak jak w spółkach kapitałowych, jednak bez odejścia od elementu osobowego oraz od charakterystycznej dla wykonywania wolnego zawodu osobistej odpowiedzialności.

Koresponduje z tym § 1 ust. 15 uchwały NRA nr 54/2009 z 12 IX 2009 r.((Regulamin wykonywania zawodu adwokata w kancelarii indywidualnej lub spółkach (tekst jednolity ogłoszony obwieszczeniem Prezydium NRA z 7 VII 2015 r.))) w myśl którego umowa spółki z udziałem adwokata w myśl winna zawierać następujące klauzule:

1) wstąpić do spółki w miejsce wspólnika będącego adwokatem może wyłącznie adwokat, radca prawny lub prawnik zagraniczny wpisany na listę prawników zagranicznych,

2) podstawą do wystąpienia przez adwokata ze spółki jest naruszenie przez spółkę lub wspólników Prawa o adwokaturze oraz postanowień regulaminu wykonywania zawodu adwokata oraz kodeksu etyki adwokackiej,

3) w razie utraty przez wspólnika uprawnień zawodowych bądź skreślenia z listy prawników zagranicznych, winien on wystąpić ze spółki przed końcem roku obrachunkowego, w którym utracił prawo wykonywania zawodu,

4) zapis na sąd polubowny.

Zatem regulacja korporacyjna jest tu dość szczegółowa. Zwraca uwagę wymaganie zapisu na sąd polubowny.

Odpowiedzialność cywilna prawników czynnych w spółkach, w tym jako komplementariusze w spółce komandytowej, względem tych spółek ma charakter regresowy, zaś natomiast względem klientów charakter subsydiarny((Zob. np. B. Sołtys, Bariery … op.cit)).

Poza ograniczeniem podmiotowym jeżeli chodzi o komplementariuszy, ograniczeniem jest też element przedmiotowy. Wyłącznym przedmiotem działalności spółek z art. 4 (a) jest świadczenie pomocy prawnej((M. Gawryluk, Komentarz…, op.cit)). Czy rzeczywiście nie ma przeszkód((Tak E.J. Krześniak, Spółka jawna i komandytowa, [w:] Spółka partnerska ze szczególnym uwzględnieniem spółek adwokatów i radców prawnych. Zakamycze 2002)) by de lege lata spółki adwokackie czy radcowskie współdziałały z nie-adwokatami na płaszczyznach innych niż udzielanie pomocy prawnej? Sądzę, że zasadniczą przeszkodą jest tu ograniczenie pola działalności spółek prawniczych.

Adwokaci działający w spółkach prawa handlowego mogą pozostawać ze sobą jak i z zespołami adwokackimi czy radcami prawnymi w stałym stosunku zlecenia oraz zawierać umowy o prowadzenie poszczególnych spraw. Spółka adwokacka może być również członkiem międzynarodowej sieci kancelarii, których przedmiotem jest udzielanie pomocy prawnej((M. Gawryluk, Komentarz… op. cit)).

Problemy praktyczne

Na przełomie XX i XXI wieku organy polskich samorządów korporacyjnych uznawały, że adwokaci i radcowie nie mogli pełnić w prawniczej spółce komandytowej roli komandytariuszy((Stanowisko Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 16 stycznia 2001 r. oraz stanowisko Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 15 marca 2000 r. za: P. Magnuski, A. Tomaszek, Czy zawód adwokata i radcy prawnego może wykonywać komandytariusz?, Palestra 2001, nr 9-10, s. 9 i 11, przypis 9)). Z punktu widzenia art. 4 (a) Prawa o adwokaturze stanowisko takie uznawano już jakiś czas temu za problematyczne((Tak E.J. Krześniak, Spółka jawna i komandytowaop.cit)). Tenże Autor((Ibidem)) domagał się de lege ferenda wprowadzenia co najmniej zasady, że jedynie komplementariusze mogą wykonywać zawód adwokata albo radcy. Status komandytariusza zdaniem E. J. Krześniaka jest nie do pogodzenia z zasadami wykonywania wolnego zawodu takiego jak zawód adwokata. Nie jest bezzasadne spostrzeżenie, że spółka komandytowa służy przede wszystkim do łączenia interesów osób z know how, lecz bez kapitału z inwestorami typu venture capitalist czy private equity, zatem nie można wykluczyć “przejęcia” nad nią kontroli przez osoby nie będące adwokatem czy radcą prawnym((E.J. Krześniak, Spółka jawna i komandytowaop.cit)). Na tego rodzaju niebezpieczeństwo “transformacji” spółki komandytowej w quasi -spółkę z o.o. próbuje reagować Regulamin wykonywania zawodu adwokata((Tekst z roku 2015: http://www.nra.pl/dokumenty/Tekst_jednolity_Regulamin_wykonywania_zawodu.pdf)) w § 3, stanowiąc, że jeśli umowa spółki komandytowej przewiduje prowadzenie spraw spółki przez komandytariusza, to powinien nim być adwokat lub radca prawny bądź też prawnik zagraniczny prowadzący działalność na podstawie ustawy o świadczeniu przez prawników zagranicznych pomocy prawnej w Rzeczypospolitej Polskiej, w tym także nie wykonujący zawodu.

Reasumując, warto zwrócić uwagę, że w niemieckiej ordynacji adwokackiej((Bundesrechtsanwaltsordnung, tekst: https://www.gesetze-im-internet.de/brao/)) w § 59c i kolejnych przewidziano prowadzenie spółek adwokatów i spółek multidyscyplinarnych w postaci spółek z o.o. (GmbH), jednak ograniczenia podmiotowe i przedmiotowe są ujęte podobne jak w polskich prawniczych spółkach osobowych. Może to wskazywać na kierunek rozwoju polskiego prawa i praktyki.

Ustawodawca polski, choć wyklucza prowadzenie kancelarii adwokackiej pod postacią spółki kapitałowej, to jednak poprzez wprowadzenie możliwości wykorzystania do działalności prawniczej spółek osobowych z silnym elementem kapitałowym (w tym spółki komandytowej) dozwala na powstawanie rezultatów podobnych do rozwiązań niemieckich. W szczególności bliskie spółce z o.o. będą rozwiązania podobne do tzw. kapitałowej spółki komandytowej (kapitałowo dominują w niej komandytariusze, komplementariusze są im podporządkowani) oraz spółki komandytowej figuranckiej, gdzie komplementariuszem jest osoba pozbawiona większego majątku osobistego i mająca znikomy rzeczywisty wpływ na funkcjonowanie spółki i jej procesy decyzyjne.

Trzeba jednaj pamiętać, że kapitałowa spółka komandytowa może spotkać się z zarzutem nadużycia formy spółki, bowiem właściwa będzie tu spółka komandytowo-akcyjna((A. Szumański [w:] W. Pyzioł et. al., Prawo spółek, op.cit. s. 108)). Wykluczone ze względu na treść art. 4 (a) Prawa o adwokaturze jest natomiast tworzenie w celu świadczenia pomocy prawnej popularnej w Niemczech, a spotykanej również w Polsce, spółki komandytowej, w której komplementariuszem jest spółka z o.o.