Skarga pauliańska

W skrócie: Skarga pauliańska (łac. actio Pauliana, art. 527-534 Kodeksu cywilnego) to instrument ochrony wierzyciela. Pozwala wierzycielowi żądać uznania za bezskuteczną w stosunku do niego czynności prawnej dłużnika dokonanej z osobą trzecią, jeżeli ta czynność krzywdzi wierzyciela. Pozew kieruje się przeciwko osobie trzeciej, która uzyskała korzyść (np. małżonek, dziecko, brat dłużnika), nie przeciwko samemu dłużnikowi. Termin: 5 lat od dnia dokonania zaskarżonej czynności (termin zawity, art. 534 Kodeksu cywilnego). Po nowelizacji 2023 r., gdy wierzyciel ma tytuł wykonawczy, opłata sądowa jest stała i wynosi 1 000 zł (zamiast 5% wartości przedmiotu sporu). Przełomowa uchwała Sądu Najwyższego III CZP 9/24 z 19 marca 2025 r. zmieniła paradygmat oceny pokrzywdzenia, wierzyciel nie musi już udowadniać hipotetycznych szans egzekucyjnych z konkretnego składnika.

Kiedy warto zwrócić się o pomoc w sprawie skargi paulianskiej

Najczęściej zgłaszają się klienci w sześciu sytuacjach:

• Dłużnik darował dom (mieszkanie, działkę) dziecku, małżonkowi lub bratu tuż przed wydaniem wyroku zasądzającego dług. Klasyczny przypadek pauliany, niemal pewny sukces dzięki domniemaniom z art. 528, 527 § 3 i 529 Kodeksu cywilnego.
• Dłużnik sprzedał nieruchomość rodzinie za zaniżoną cenę (np. mieszkanie wartości 500 000 zł sprzedane matce za 100 000 zł). Pauliana atakuje całą umowę, nie tylko różnicę.
• Małżonkowie podzielili majątek ze szkodą wierzyciela dłużnika dostają wyłącznie ruchomości, a małżonek całą nieruchomość. Możliwa również skarga pauliańska na intercyzę wprowadzającą rozdzielność majątkową w celu wyłączenia majątku spod egzekucji.
• Dłużnik wniósł majątek do fundacji rodzinnej (od 22 maja 2023 r.) lub spółki, której wspólnikami są jego dzieci. Wniesienie do fundacji rodzinnej ma charakter nieodpłatny, więc znajduje pełne zastosowanie art. 528 Kodeksu cywilnego (bez wymogu wykazania wiedzy fundacji o pokrzywdzeniu).
• Otrzymałeś pozew z tytułu skargi pauliańskiej jako osoba trzecia (np. obdarowana, kupująca nieruchomość od dłużnika). Konieczna szybka analiza linii obrony, w tym możliwości zwolnienia się z roszczenia przez zaspokojenie wierzyciela lub wskazanie wystarczającego mienia dłużnika (art. 533 Kodeksu cywilnego).
• Postępowanie egzekucyjne okazało się bezskuteczne lub komornik wydał postanowienie o jego umorzeniu z powodu braku majątku dłużnika, mimo że dłużnik ewidentnie wcześniej "ukrył" majątek u rodziny.

W sprawach pauliańskich decyduje dotrzymanie 5-letniego terminu zawitego (po jego upływie roszczenie wygasa, a sąd uwzględnia ten fakt z urzędu) oraz szybkie zabezpieczenie powództwa (wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej, zakaz zbywania).

W czym pomagamy w sprawach skargi paulianskiej

W naszej Kancelarii Adwokackiej, którą prowadzi adwokat Joanna Jakubowska-Zawada (wpis na listę adwokatów: RZE/Adw/581, Okręgowa Rada Adwokacka w Rzeszowie), zakres prowadzonych spraw obejmuje:

Dla wierzycieli (powodów)

• Analiza wstępna szans procesowych: ocena spełnienia sześciu przesłanek z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, identyfikacja właściwych domniemań (art. 527 § 3, 528, 529 Kodeksu cywilnego), termin biegu zasiedzenia.
• Przygotowanie i wniesienie pozwu o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzyciela, z odpowiednim określeniem stron, wartości przedmiotu sporu i wniosków dowodowych.
• Wniosek o zabezpieczenie powództwa (art. 730 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego): zakaz zbywania nieruchomości, wpis ostrzeżenia w księdze wieczystej (art. 755 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego), zajęcie wierzytelności lub rachunku bankowego osoby trzeciej.
• Reprezentacja w postępowaniu w sądzie rejonowym (gdy wartość przedmiotu sporu do 100 000 zł) lub okręgowym (powyżej 100 000 zł), w tym w postępowaniach apelacyjnych i kasacyjnych.
• Skarga pauliańska na wniesienie mienia do fundacji rodzinnej (od 22 maja 2023 r.), pierwsze sprawy w polskim orzecznictwie.
• Egzekucja po wyroku pauliańskim: prowadzenie postępowania egzekucyjnego z przedmiotu zaskarżonej czynności (art. 532 Kodeksu cywilnego), z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej, wpis w księdze wieczystej.
• Skargi pauliańskie powiązane z upadłością i restrukturyzacją (cross-link: restrukturyzacja). Po uchwale SN III CZP 84/22 (14.06.2023) wierzyciel indywidualny zachowuje legitymację do pauliany niezależnie od ogłoszenia upadłości.

Dla pozwanych (osób trzecich)

• Ocena linii obrony: kwestionowanie spełnienia przesłanek pauliańskich, w tym w szczególności pokrzywdzenia wierzyciela, wiedzy lub możliwości wiedzy o świadomości pokrzywdzenia, charakteru bliskiego stosunku.
• Zwolnienie się z roszczenia w trybie art. 533 Kodeksu cywilnego (zaspokojenie wierzyciela lub wskazanie wystarczającego mienia dłużnika).
• Argumentacja proceduralna: zarzut upływu 5-letniego terminu z art. 534 Kodeksu cywilnego, niewłaściwości sądu, nieprawidłowego ustalenia wartości przedmiotu sporu.
• Reprezentacja w postępowaniach apelacyjnych i kasacyjnych przed Sądem Najwyższym.

Prowadzimy sprawy z zakresu skargi paulianskiej w Rzeszowie i okolicach oraz zdalnie w całej Polsce. Cross-link: obsługa prawna firm, restrukturyzacja, sukcesja.

Jak wygląda współpraca krok po kroku

Twoja sprawa wymaga konsultacji? Napisz adwokat@jakubowskazawada.com lub zadzwoń +48 17 888 60 09.

---

Pełny przewodnik prawny: skarga pauliańska

Czym jest skarga pauliańska

Skarga pauliańska (actio Pauliana) to powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego, nie o zapłatę i nie o unieważnienie. Skutek wyroku ma charakter bezskuteczności względnej, czynność dłużnika nadal jest ważna między dłużnikiem a osobą trzecią, ale dla danego wierzyciela "nie istnieje". Wyrok pauliański nie zwraca przedmiotu czynności do majątku dłużnika, tworzy jedynie fikcję prawną pozwalającą wierzycielowi prowadzić egzekucję z tego przedmiotu, mimo że formalnie należy on do osoby trzeciej.

Cel: ochrona wierzyciela przed nielojalnością dłużnika, który "ucieka" z majątkiem przed egzekucją (najczęściej darując nieruchomość rodzinie, sprzedając firmę za ułamek wartości żonie albo wnosząc majątek do nowo założonej spółki czy fundacji rodzinnej).

Sześć przesłanek skargi paulianskiej (art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego)

Wierzyciel musi wykazać kumulatywnie:

1. Istnienie wierzytelności podlegającej ochronie: zaskarżalna (nie naturalna), wymagalna lub niewymagalna w chwili wytoczenia powództwa pauliańskiego. Może być nawet przyszła (art. 530 Kodeksu cywilnego), jeżeli dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia. Wierzyciel nie musi mieć tytułu wykonawczego w chwili wnoszenia skargi pauliańskiej.
2. Czynność prawna dłużnika z osobą trzecią: każda czynność rozporządzająca lub zobowiązująca (umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, ustanowienie hipoteki lub zastawu, zwolnienie z długu, przeniesienie udziałów, ugody majątkowe między małżonkami, intercyza, aport do spółki, wniesienie mienia do fundacji rodzinnej, ugody alimentacyjne).
3. Pokrzywdzenie wierzyciela: po uchwale Sądu Najwyższego III CZP 9/24 z 19 marca 2025 r. oznacza powstanie lub zwiększenie nadwyżki zobowiązań nad majątkiem dłużnika. Ocena dokonywana na moment zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Sąd nie bada hipotetycznych szans egzekucyjnych z konkretnego składnika (potwierdza wyrok SN II CSKP 1964/22 z 21 listopada 2024 r.).
4. Świadomość pokrzywdzenia po stronie dłużnika: wystarczy świadomość możliwości, nie zamiar bezpośredni.
5. Uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę trzecią: rzeczowa, prawna, lub w postaci zwolnienia z długu.
6. Wiedza lub możliwość wiedzy osoby trzeciej (przy czynności odpłatnej): standard staranności kupca rozsądnego (sprawdzić księgę wieczystą, popytać o sytuację majątkową, zażądać oświadczenia o niezadłużeniu).

Domniemania ułatwiające wierzycielowi

Ustawa wprowadza zestaw domniemań przerzucających ciężar dowodu na osobę trzecią lub dłużnika:

• Art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego (osoba bliska): jeżeli osoba trzecia pozostająca w bliskim stosunku z dłużnikiem uzyskała korzyść, domniemywa się, że wiedziała o świadomości pokrzywdzenia po stronie dłużnika. "Osoba bliska" obejmuje najbliższą rodzinę (małżonek, dzieci, rodzice, rodzeństwo), konkubenta, partnera życiowego, a także (przy odpowiednich okolicznościach) wieloletniego współpracownika lub wspólnika biznesowego.
• Art. 527 § 4 Kodeksu cywilnego (stały partner gospodarczy): domniemanie wiedzy obejmuje też przedsiębiorcę pozostającego z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych.
• Art. 528 Kodeksu cywilnego (czynność nieodpłatna): jeżeli korzyść uzyskano bezpłatnie (darowizna, nieodpłatne ustanowienie służebności, zrzeczenie się prawa), wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną niezależnie od tego, czy osoba trzecia wiedziała o działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli. Najsilniejszy oręż wierzyciela.
• Art. 529 Kodeksu cywilnego (niewypłacalność w chwili darowizny): jeżeli dłużnik w chwili darowizny był niewypłacalny lub stał się niewypłacalny wskutek darowizny, domniemywa się, że działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
• Art. 530 Kodeksu cywilnego (przyszli wierzyciele): wierzyciel może zaskarżyć czynność dokonaną zanim powstała jego wierzytelność, pod warunkiem że dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli.

Termin: 5 lat (art. 534 Kodeksu cywilnego)

Pięcioletni termin ma charakter terminu zawitego materialnoprawnego (peremptoryjnego). Po jego upływie roszczenie wygasa, a sąd uwzględnia ten fakt z urzędu. Termin biegnie od dnia dokonania zaskarżonej czynności prawnej, nie od dnia, w którym wierzyciel dowiedział się o czynności, nie od daty wymagalności wierzytelności, nie od bezskuteczności egzekucji. Trybunał Konstytucyjny potwierdził konstytucyjność tej regulacji (cel: stabilizacja obrotu prawnego).

Termin nie ulega zawieszeniu ani przerwaniu w klasyczny sposób (jak terminy przedawnienia). Złożenie pozwu zachowuje termin, ale nie da się go przerwać przez wezwanie do zapłaty czy ugodę.

Sąd właściwy, opłata, dowody

• Właściwość miejscowa: sąd według miejsca zamieszkania (siedziby) osoby trzeciej (pozwanej).
• Właściwość rzeczowa: sąd okręgowy, gdy wartość przedmiotu sporu (WPS) przekracza 100 000 zł (próg podniesiony nowelizacją z 9 marca 2023 r.). Poniżej, sąd rejonowy.
• Wartość przedmiotu sporu: wartość chronionej wierzytelności (główna należność, ewentualnie z odsetkami). Zwykle niższa niż wartość zaskarżonej czynności (np. wierzytelność 80 000 zł, dom darowany za 600 000 zł, WPS to 80 000 zł).
• Opłata sądowa: standardowo 5% WPS (minimum 30 zł, maksimum 200 000 zł). Po nowelizacji 2023 r.: jeśli WPS przekracza 20 000 zł i powód dysponuje tytułem wykonawczym (prawomocny wyrok, ugoda sądowa, akt notarialny z poddaniem się egzekucji), opłata jest stała i wynosi 1 000 zł. Większość wierzycieli o tej preferencji nie wie.
• Strony procesu: powód (wierzyciel), pozwany (osoba trzecia, która uzyskała korzyść). Dłużnik nie jest stroną procesu, może wystąpić jako świadek lub interwenient uboczny.
• Dowody: akty notarialne, umowy, wpisy w księdze wieczystej, korespondencja, wezwania komornicze, wyroki, postanowienia o umorzeniu egzekucji, wykaz majątku dłużnika sporządzony przez komornika (art. 801 Kodeksu postępowania cywilnego), opinie biegłych (wycena nieruchomości, audyt sytuacji majątkowej spółki), zeznania świadków, przesłuchanie stron.

Skutek wyroku

Wyrok stwierdza, że zaskarżona czynność jest bezskuteczna w stosunku do powoda-wierzyciela. Wierzyciel uzyskuje prawo prowadzenia egzekucji z przedmiotu zaskarżonej czynności (art. 532 Kodeksu cywilnego), z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej. Komornik prowadzi licytację nieruchomości, mimo że jej formalnym właścicielem jest osoba trzecia.

Wpis w księdze wieczystej: po prawomocnym wyroku pauliańskim wierzyciel uzyskuje podstawę do wpisu w dziale III księgi wieczystej (Sąd Najwyższy w sprawie II CSKP 1554/22 dopuścił ujawnienie roszczenia pauliańskiego w księdze wieczystej). Bez wpisu egzekucja pozostaje "papierowa".

Możliwość zwolnienia się przez osobę trzecią (art. 533 Kodeksu cywilnego): osoba trzecia może zwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela poprzez zaspokojenie wierzyciela (zapłata długu) lub wskazanie wystarczającego mienia dłużnika. Ważna ścieżka obrony.

Skarga pauliańska a fundacja rodzinna (od 22 maja 2023 r.)

Najgorętsze zagadnienie 2024-2026. Stanowisko doktryny jest jednolite: wniesienie mienia do fundacji rodzinnej może być skutecznie zaskarżone pauliańską:

• Wniesienie ma charakter nieodpłatny (fundator nie otrzymuje ekwiwalentu), zastosowanie ma art. 528 Kodeksu cywilnego (wierzyciel nie musi wykazywać wiedzy fundacji o pokrzywdzeniu).
• Relacja fundator-fundacja to bez wątpienia "bliski stosunek" w rozumieniu art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego (domniemanie wiedzy).
• Jeśli fundator pozostaje niewypłacalny lub staje się niewypłacalny wskutek wniesienia majątku, dodatkowo działa domniemanie z art. 529 Kodeksu cywilnego.

Fundacja chroni tylko wtedy, gdy została założona i otrzymała majątek zanim powstały zobowiązania (i zanim można było je rozsądnie przewidywać). Nie chroni przed wierzycielami istniejącymi w chwili wniesienia majątku do fundacji.

Dodatkowo, wniesienie mienia do fundacji rodzinnej jest doliczane do substratu zachowku (art. 994¹ Kodeksu cywilnego), uprawnieni do zachowku mogą żądać dopłaty od fundacji.

Skarga pauliańska a upadłość dłużnika

Przełomowa uchwała Sądu Najwyższego III CZP 84/22 z 14 czerwca 2023 r.: ogłoszenie upadłości nie pozbawia wierzyciela indywidualnego legitymacji do wniesienia skargi pauliańskiej. Wcześniej dominował pogląd o wyłączności syndyka, Sąd Najwyższy ten pogląd odrzucił.

Konsekwencje praktyczne: wierzyciel może wnieść pauliańską równolegle z postępowaniem upadłościowym, syndyk może wstąpić do toczącego się procesu pauliańskiego, po umorzeniu/zakończeniu upadłości wierzyciel zachowuje pełną legitymację (w granicach 5-letniego terminu z art. 534 Kodeksu cywilnego).

Najnowsze orzecznictwo (TOP 5)

• III CZP 9/24 (uchwała 7 sędziów SN, 19.03.2025): pokrzywdzenie = zwiększenie nadwyżki zobowiązań nad majątkiem dłużnika, ocena na moment zamknięcia rozprawy.
• II CSKP 185/23 (wyrok SN, 8.04.2025): dopuszczalność pauliany na ugody alimentacyjne (ale nie na prawomocne wyroki alimentacyjne).
• II CSKP 1964/22 (wyrok SN, 21.11.2024): brak obowiązku dowodu hipotetycznych szans egzekucyjnych z konkretnej rzeczy.
• I CSK 3618/23 (wyrok SN, 2024): pauliana wprost przeciwko osobie czwartej (nabywcy łańcuchowemu) na podstawie art. 531 § 2 Kodeksu cywilnego.
• III CZP 84/22 (uchwała SN, 14.06.2023): ogłoszenie upadłości nie pozbawia wierzyciela indywidualnego legitymacji do pauliany.

Najczęściej zadawane pytania